एउटा बन्द देशको कल्पना
ए मेरा साथीहरू, के तपाईंले कहिल्यै सोच्नु भएको थियो?, आधुनिक विश्वमा पनि एउटा पूरै देश कसरी बन्द हुन सक्छ? जस्तो लाग्छ, "सबै जान्छन्, सबै आउँछन्, व्यापार हुन्छ" तर नेपालको इतिहासमा एउटा यस्तो अध्याय पनि थियो, जहाँ हामीले लगभग १०४ वर्षसम्म विश्वलाई भन्यौं, "हामी छिट्टै भेटौंला!" आज हामी त्यही १०४ बर्षे, The Rana Regime’s Isolation को यथार्थ चित्रणगर्ने छौं।
यो भनेको एउटा यस्तो शासनकाल थियो जसले आधुनिकतालाई द्वार नै खुल्न नदिएर देशलाई समयको सीमामा कैद गरिदियो। यसले हाम्रो संस्कृति, अर्थतन्त्र, र हाम्रो पहिचानलाई कसरी आकार दियो? आउनुहोस्, यो अनौठो यात्रा सँगै शुरू गरौं।
विषयसूची (Table of Contents)
प्रस्तावना: एउटा बन्द देशको कल्पना
आजको यो डिजिटल युगमा, जहाँ हामी सेकेन्डमा विश्वको अर्को छेउमा रहेका मानिसहरूसँग कुरा गर्न सक्छौं, त्यहाँ एउटा पूरा देशले आफूलाई सबैभन्दा ठूलो Firewall भित्र राखेको कल्पना गर्नुहोस्। यो Firewall टेक्नोलजीको थिएन, तर एउटा शासक वर्गको डर, त्रास, सत्ता लोभ, र नियन्त्रणको इच्छाको थियो।
Did you know? Nepal was often referred to as "The Forbidden Kingdom" during the Rana regime due to its strict isolation policies.
१८४६ देखि १९५१ सम्म, नेपालमा राणा शासकहरूले देशलाई बाहिरी प्रभावबाट अलग गर्ने "बन्द देश" नीति लागू गरे। The Rana Regime's Isolation को मतलब के थियो? साधारण भाषामा भन्दा, यो एक यस्तो नीति थियो जसले विदेशीहरूलाई नेपाल भित्र आउनबाट रोक्यो, आधुनिक शिक्षा, प्रविधि, र विचारहरूलाई प्रतिबन्ध लगायो, र देशलाई मध्यकालीन अवस्थामा नै राख्यो, जबकि विश्व औद्योगिक क्रान्ति र वैज्ञानिक प्रगतिमा अगाडि बढिरहेको थियो।
यसको एक मात्र लक्ष्य थियो - राणा परिवारको सत्ता कायम राख्नु। उनीहरूले सोचे, यदि जनतालाई बाहिरी संसारको थाहा नै भएन भने, उनीहरू कहिल्यै पनि आफूभन्दा राम्रो जीवनशैली, शासन प्रणाली, वा स्वतन्त्रताको बारेमा थाहा पाउने छैनन् र फेरि कहिल्यै पनि विद्रोह गर्ने छैनन्। तर, यसले देशलाई गहिरो अँध्यारोमा डुबाइदियो।
यस अवधिमा, नेपाल विश्वको नक्साबाट लगभग हराएको थियो, एउटा रहस्यमय देश बनेको थियो जसको बारेमा बाहिरी मानिसहरूलाई केही थाहा थिएन।
राणा शासनको सुरुवात: जंगबहादुरको उदय
कुनै पनि ठूलो कथा एउटा षडयन्त्रबाट सुरु हुन्छ, र यो कथाको नायक (वा खलनायक) थिए जंगबहादुर राणा। वि.सं. १९०३ को कोतपर्वको हत्याकाण्ड यसको मुख्य घटना हो। जंगबहादुरले आफ्ना विरोधीहरूलाई सामेल गरी शक्तिशाली षडयन्त्र रचे र आफूलाई प्रधानमन्त्री बनाए। मूल राजा त शाह वंशज थिए, तर असल शक्ति जंगबहादुर र उनको परिवारको हातमा गएको थियो।
Historical Fact: The Kot Massacre of 1846 saw the assassination of many high-ranking officials, paving the way for Jung Bahadur Rana to establish his dynasty.
उनले आफ्नो पद वंशानुगत बनाए, मतलब उनको छोरालाई अर्को प्रधानमन्त्री बनाउने व्यवस्था गरे। अब, नयाँ शासकले आफ्नो सत्ता सुरक्षित गर्नु पर्ने थियो। उनीहरूको सबैभन्दा ठूलो डर के थियो? बेलायत। तिनै बेलायतीहरू जसले भारतमा ईस्ट इन्डिया कम्पनीको रूपमा राज्य गरिरहेका थिए। जंगबहादुरले भारतमा बेलायतीहरूको शक्ति देखेका थिए र यदि उनीहरूलाई नेपालमा खुला छूट दिइयो भने, उनीहरूले नेपालमा पनि आफ्नो प्रभाव फैलाउनेछन् र अन्त्यमा राणाहरूको सत्ता अन्त्य गर्नेछन्।
त्यसैले, उनको रणनीति सरल थियो: बेलायतीहरूसँग मित्रता गर्नु (ताकि उनी हमला नगरुन्) तर उनीहरूलाई नेपाल भित्र आउनबाट रोक्नु। यो एउटा सन्तुलनको खेल थियो - बाहिरबाट मित्र, भित्रबाट शत्रु जस्तै। यसैले, उनले बेलायतलाई सैनिक सहायता दिए (जस्तै भारतको विद्रोह दबाउनमा), तर नेपालको भूभागमा कुनै पनि बेलायती दूतावास खोल्न दिएनन्, र न त कुनै बेलायती व्यापारीलाई नै आउन दिए।
तपाईंले के गर्न सक्नुहुन्छ?
कुनै पनि निर्णय हेर्दा यो सोच्नुहोस् कि त्यो दीर्घकालीन प्रगतिको लागि हो कि मात्र छोटो अवधिको सत्ताको लागि।
"बन्द देश" नीतिको औपचारिक घोषणा
जंगबहादुर पछि आउने राणा प्रधानमन्त्रीहरूले उनको नीतिलाई नै अझ कडा बनाए। यो केवल बेलायतीहरूमा मात्र सीमित नरहि बरु सबै विदेशीहरूमा फैलियो। नेपालको सीमा पूरै ताल्चा लगाइए जस्तो बनायो। कुनै पनि विदेशी (चाहे युरोपेली, अमेरिकी वा एसियाली) लाई नेपाल भित्र आउन अनुमति दिइन्नथ्यो।
Policy Impact: The closed country policy was so effective that by the early 20th century, fewer than 200 Westerners had ever entered Nepal.
केहि विशेष अवस्थामा मात्र, जस्तै बेलायतको राजदूतलाई, विशेष अनुमति बमोजिम काठमाडौं आउन पाउथ्यो, तर त्यो पनि हजारौं शर्तहरूसँग पालाना गर्नु पर्थ्यो। उदाहरणका लागि, उनीहरूलाई काठमाडौंबाट बाहिर ननिस्कने, नेपाली नागरिकहरूसँग धेरै कुरा नगर्ने, वा कुनै पनि प्रकारको धार्मिक प्रचार नगर्ने जस्ता कडा नियमहरू थिए। यसरी, नेपाल विश्वबाट पूरै कटिएर बस्यो।
यो नीति औपचारिक रूपमा कहिल्यै घोषणा भएको थिएन, तर यो एक *de facto* (वास्तविक) नीति थियो जसलाई कडाईका साथ लागू गरिएको थियो। राणा शासकहरूले आफ्नो सत्ता लामो समयसम्म टिकाउन यो नीति अपनाएका थिए। उनीहरूले सोचेका थिए कि बाहिरी विचारहरू, जस्तै लोकतन्त्र, समानता, र स्वतन्त्रताको भावना, नेपाली जनतामा आउन दिँदा उनीहरूको सत्ता खतरामा पर्छ। त्यसैले, उनीहरूले देशलाई एउटा साँचोको मोहराबाट ढाकेर राखे। यसले गर्दा नेपाल विश्वको प्रगतिबाट कोसौं टाढा पछि पर्न गयो।
तपाईंले के गर्न सक्नुहुन्छ?
आफ्नो जीवनमा पनि, डरले नै गर्दा बन्द विचारधारा नराख्नुहोस्। नयाँ विचारहरूसँग खुला रहनुहोस्।
विदेशीहरूलाई प्रवेशद्वार बन्द: केहि अपवादहरू
यद्यपि नीति कडा थियो, तर केहि अपवादहरू पनि थिए। राणा शासकहरू आफैं भने बाहिर जाने, विलासिताको सामान आयात गर्ने, र पश्चिमी संस्कृतिसँग परिचित हुने मौका पाउथे। उनीहरूले आफ्नो छोराहरूलाई बेलायतमा पढाउन पनि पठाउथे। तर साधारण नेपाली र अन्य विदेशीहरूका लागि, नेपालको द्वार बन्द नै थियो। केहि यात्रीहरूले चोरीछिपेर नेपाल प्रवेश गर्ने प्रयास गर्थे, तर तिनीहरू पक्राउ परेमा धेरै समस्यामा पर्थे।
Exception to the Rule: The first British resident to Nepal arrived in 1802, but it wasn't until 1923 that Britain formally recognized Nepal's independence, and even then, foreign access remained severely restricted.
यसको एउटा राम्रो उदाहरण हो फ्रान्सेली पादरी अगस्ट डेसगोडिन्स। उनी १८०० को दशकमा नेपाल आउने प्रयास गरे, तर उनलाई रोकियो र फर्काइयो। अर्को उदाहरण हो बेलायती यात्री हरमन वन्फुर। उनले आफ्नो यात्रा वृत्तान्तमा नेपाललाई "एसियाको सबैभन्दा बन्द र रहस्यमय देश" भनेका थिए। यसले नेपालको बारेमा बाहिरी संसारमा एउटा रहस्य र रोमाञ्चको भावना सिर्जना गर्यो, तर वास्तविकतामा, यो जनताको विकासको लागि ठूलो बाधक थियो।
राणाहरूले मात्र बाहिरी संसारको आनन्द लिइरहेका थिए, जबकि आम जनतालाई त्यसको बारेमा केही थाहा थिएन। उनीहरूले युरोपेली फेशन, अङ्ग्रेजी भाषा, र पश्चिमा शिष्टाचार सिके, तर नेपाली जनतालाई यी कुराहरू सिक्न पाएनन्। यो एउटा विषमतापूर्ण स्थिति थियो जहाँ शासक वर्गले विदेशी संस्कृतिको आनन्द लिइरहेको थियो, तर प्रजालाई त्यसबाट वञ्चित राखिएको थियो।
केहि विशेष मौकाहरूमा, जस्तै बेलायती राजदूतलाई औपचारिक भेटघाटका लागि आउन दिइन्थ्यो। तर उनीहरूलाई पनि कडा नियमहरूको पालना गर्नु पर्थ्यो। उनीहरूलाई काठमाडौंबाट बाहिर निस्कन अनुमति थिएन, न त नेपालीहरूसँग स्वतन्त्र रूपमा कुरा गर्न पाउँथे। यस्तो व्यवस्थाले गर्दा नेपाल बाहिरी संसारको लागि एउटा अनौठो रहस्य बनिरह्यो।
यसले गर्दा नेपालको विकासमा ठूलो असर पर्यो। विज्ञान, प्रविधि, र आधुनिक शिक्षाको प्रवेश नहुँदा देश युरोप र अमेरिकाको तुलनामा धेरै पछाडि पर्यो। जब अरू देशहरू औद्योगिक क्रान्तिमा अगाडि बढिरहेका थिए, नेपाल मध्यकालीन अवस्थामा नै अटकेको थियो।
तपाईंले के गर्न सक्नुहुन्छ?
विश्वभरि घुम्ने, नयाँ संस्कृति हेर्ने र सिक्ने मौका पाउनुहुन्छ भने, त्यो अवसरलाई कदापि नछाड्नुहोस्। यसले तपाईंको दृष्टिकोणलाई विस्तार गर्छ।
शिक्षालाई कैद गर्ने प्रयास: जनतालाई अज्ञानतामा राख्नु
राणा शासकहरूले बुझे कि जनतालाई नियन्त्रणमा राख्नको लागि उनीहरूलाई शिक्षित *नगर्नु* नै सबैभन्दा राम्रो तरिका हो। उनीहरूले सोचे कि शिक्षित मानिसहरूले प्रश्न गर्छन्, आन्दोलन गर्छन्, र सत्तालाई चुनौती दिन्छन्। त्यसैले, उनीहरूले आधुनिक शिक्षा प्रणालीलाई नेपालमा आउनबाट रोके। देशभरि कुनै पनि विश्वविद्यालय वा कलेज खोल्न दिइन्नथ्यो।
Education Suppression: By the end of the Rana regime, Nepal's literacy rate was estimated to be below 5%, one of the lowest in the world at that time.
केवल अत्यन्तै धनी राणा परिवारका सदस्यहरू वा उच्च वर्गका केहि मानिसहरूलाई मात्र शिक्षा प्राप्त गर्ने अवसर थियो, र त्यो पनि प्रायः भारत वा बेलायतमा जादै। आम जनताको लागि, शिक्षा भनेको मात्र धार्मिक पुस्तकहरू (जस्तै वेद, पुराण) पढ्न सक्ने सीमित अवसर थियो। यसको परिणाम के भयो? नेपालको साक्षरता दर झन् झन् गरेर घट्यो। जनता अज्ञानतामा बस्यो।
विज्ञान, प्रविधि, चिकित्सा, र अर्थशास्त्र जस्ता विषयहरू नेपाल पुग्नै सकेनन्। देश एक प्रकारको बौद्धिक अँध्यारो युगमा फसिरह्यो, जबकि विश्व आइन्स्टाइनको सापेक्षताको सिद्धान्त, टेलिफोन, र वायुयान जस्ता आविष्कारहरू गरिरहेको थियो। यो नीति नेपालको विकासलाई धक्का पुर्याउने मुख्य कारणहरू मध्ये एक थियो।
First Schools: The first modern school in Nepal, Durbar School, was established in 1853 but was exclusively for Rana family members. The first college, Tri-Chandra College, wasn't established until 1918.
यो शिक्षा विरुद्धको दमन केवल अंग्रेजी वा आधुनिक विज्ञानमा मात्र सीमित थिएन। नेपाली भाषाको विकासलाई पनि रोकिएको थियो। नेपाली साहित्यलाई प्रोत्साहन दिइएन, न त कुनै साहित्यिक आन्दोलनलाई नै। जनतालाई नेपाली भाषा पनि राम्रोसंग पढ्न-लेख्न सिकाउने प्रयास गरिएन। यसले गर्दा नेपाली भाषा पनि विकासको क्रममा पछाडि पर्यो।
राणा शासकहरूले आफ्नो सत्ता कायम राख्न जनतालाई अज्ञानतामा राख्नु आवश्यक थियो। उनीहरूले डराए कि यदि जनता शिक्षित भए, तिनीहरूले आफ्नो अधिकारको लागि आवाज उठाउनेछन् र राणाहरूको शासनलाई चुनौती दिनेछन्। त्यसैले, उनीहरूले शिक्षालाई नै दुश्मनको रूपमा हेरे। यो एउटा दीर्घकालीन रणनीति थियो जसले नेपाललाई धेरै वर्षसम्म पछाडि पार्यो।
यसको विपरित, राणा परिवारका युवाहरूलाई विदेशमा पढ्न पठाइन्थ्यो। उनीहरूले बेलायत, फ्रान्स, जापान जस्ता देशहरूमा आधुनिक शिक्षा प्राप्त गर्थे। तर फर्केपछि, उनीहरूले आफूले सिकेको ज्ञान जनतासँग साझा गर्न पाउँदैनथे। यसरी, नेपालमा एउटा विद्वान् वर्ग तैयार भएन, र देश बौद्धिक रूपमा पनि पछाडि पर्यो।
तपाईंले के गर्न सक्नुहुन्छ?
आफ्नो शिक्षालाई कहिल्यै पनि नरोक्नुहोस्। अनलाइन माध्यमबाट पनि नयाँ कुरा सिक्न सकिन्छ। ज्ञान नै शक्ति हो।
आर्थिक प्रगतिमा ठप्प: विश्वबाट टाढा व्यापार
अब, हामी पैसाको कुरा गर्छौं। किनभने, हुन त, पैसाले संसार चलाउँछ। र राणा शासनले यसलाई पनि रोकिदिए। विश्वले औद्योगिक क्रान्ति गरिरहेको बेला, नेपालको अर्थतन्त्र मध्यकालीन नै रह्यो। बन्द देशको नीतिले नेपाललाई अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारबाटै टाढा राख्यो।
Economic Impact: During the Rana period, Nepal's economy grew at less than 0.5% annually, while neighboring countries experienced much higher growth rates.
विदेशी व्यापारीहरू आउन पाएनन्, नेपाली व्यापारीहरू बाहिर जान पाएनन्। देशभित्र मात्रै सीमित आर्थिक गतिविधि चल्यो, जुन ज्यादै परम्परागत थियो। मुख्यतया कृषिमा नै निर्भर रहियो। उद्योगधन्दा भन्नुमा केहि थिएन, हातले बनेका सामानहरू बन्थे र स्थानीय स्तरमा बिक्री हुन्थे।
राणा शासकहरूले आफैं भने विदेशबाट विलासिताका सामानहरू, जस्तै कार, शराब, फर्निचर, ल्याउने गर्थे, तर त्यो सबै आयात उनीहरूको निजी उपभोगको लागि मात्र थियो। देशको आर्थिक विकासको लागि होइन। उनीहरूले आफूभन्दा माथि कसैलाई अगाडि बढ्न दिदैनथे, त्यसैले कुनै पनि निजी उद्योगलाई प्रोत्साहन दिइएन।
यसले गर्दा नेपालमा पूंजीको संचय भएन, नयाँ रोजगारीको सिर्जना भएन, र जनता गरिबीमा नै बसिरहनुपर्यो। बैङ्किङ प्रणाली, ठूला व्यापारिक संस्थान, वा आधुनिक उद्योगहरूको नाममा केहि थिएन। नेपालको मुद्रा केवल देशभित्र मात्र चल्थ्यो, बाहिर कुनै मूल्य थिएन। यो आर्थिक isolationले देशलाई दीर्घकालीन गरिबीमा धकेलिदियो, जसको प्रभाव हामीले आजसम्म पनि भोगिरहेका छौं। विश्वले टेक्नोलजी र उद्योगमा जुन प्रगति गर्यो, त्यसबाट नेपाल सय वर्ष पछाडी पर्यो।
तपाईंले के गर्न सक्नुहुन्छ?
सानो भए पनि, आफ्नो स्थानीय व्यवसायलाई समर्थन गर्नुहोस्। नेपाली सामान खरिद गर्नुहोस्। देशभित्रै पूंजी संचय हुनुपर्छ।
सञ्चारमा कडा पहरा: टेलिग्राफ र टेलिफोनको विरोध
आजको युगमा जहाँ हामी सेकेन्डमा विश्वकै कुनै पनि मानिससँग कुरा गर्न सक्छौं, त्यो बेला नेपालमा सञ्चारको साधन भन्नुमा धुँवा संकेत र दौडेर खबर पुर्याउने हलकाराहरू मात्र थिए। राणा शासकहरूले आधुनिक सञ्चार साधनहरू, जस्तै टेलिग्राफ र टेलिफोनलाई नेपालमा आउनबाट कडाइका साथ रोके।
Communication Blackout: Nepal was one of the last countries in the world to introduce telegraph and telephone services, decades after its neighbors.
किन? किनभने उनीहरूलाई डर थियो कि यी साधनहरूले विद्रोहीहरूलाई सजिलैसंग संगठित हुन मदत गर्नेछ। जनताले बाहिरी संसारसँग सम्पर्क गर्न पाउने छ, विश्वमा के भइरहेको छ भनेर थाहा पाउने छन्। उनीहरूमा चेतना आउनेछ र शासकविरुद्ध उठिहाल्नेछन्। त्यसैले, उनीहरूले देशलाई सञ्चारको अँध्यारोमा राख्नु उचित ठाने।
भारतसँग जोडिने टेलिग्राफ लाइनलाई पनि नेपालभित्र ल्याउन अनुमति दिइएन। केहि विदेशी राणा दरबारमा टेलिफोन ल्याएका थिए, तर त्यो केवल शाही परिवारभित्र मात्र सीमित थियो। आम जनताको लागि त यो कुरा पनि सपना जस्तै थियो। यसले गर्दा नेपालमा खबरहरू मन्द गतिमा चल्थ्यो। देशको एक भागमा के भइरहेको छ, अर्को भागलाई त्यसको थाहा हुनमा हप्ता, कहिलेकाहिँ महिना पनि लाग्थ्यो। यसले प्रशासनलाई कमजोर बनायो र जनतालाई अझै पनि पृथक्कृत राख्यो। विश्व छिटो छिटो अगाडि बढिरहेको थियो, तर नेपाल सञ्चारको पुरानो युगमै अलपत्र परि रह्यो।
तपाईंले के गर्न सक्नुहुन्छ?
सञ्चारको शक्तिलाई कदर गर्नुहोस्। आज हामीसँग जस्तो सुविधा छ, त्यसको सदुपयोग गर्नुहोस् र सही जानकारी साझा गर्नुहोस्।
धर्म र संस्कृतिमा असर: परम्पराको संरक्षण वा ठहराव?
यो एउटा जटिल प्रश्न हो। एकातिर, राणा शासनले नेपालको सांस्कृतिक र धार्मिक परम्पराहरूलाई बाहिरी प्रभावबाट सुरक्षित गरे। तर अर्कोतिर, यसले त्यही परम्पराहरूलाई विकसित हुनबाट रोक्यो, एउटा ठहरावमा पुर्यायो। राणाहरू आफैं हिन्दु धर्मका कट्टर अनुयायी थिए र उनीहरूले देशलाई हिन्दु राष्ट्रको रूपमा कायम राख्न चाहन्थे।
Cultural Impact: While the Rana regime preserved Hindu traditions, it also suppressed the cultural expressions of other ethnic and religious groups in Nepal.
उनीहरूले ईसाई मिसनरीहरूलाई देशभित्र आउनबाट रोक्यो, धर्म परिवर्तनलाई कडा हातले दमन गर्यो, र हिन्दु संस्कृतिलाई नै राज्यको आधिकारिक संस्कृति बनाए। यसले गर्दा नेपालको मूल संस्कृति संरक्षित भयो, तर यसले अरू धर्मावलम्बीहरू, जस्तै बौद्ध, किरात, मुस्लिम, आदिको धार्मिक अभिव्यक्तिमा पनि पाबन्दी लगायो। राणा शासनमा भएको धर्म परिवर्तनलाई कडाईका साथ लागु गरिएको कारणले नेपालमा आदि काल देखि चलि आएको सनातन धर्म बच्यो। यदि राणाहरुले यति नगरेको भए नेपालको अस्थित्व नरहन पनि सक्थ्यो।
सांस्कृतिक रूपमा, नेपाली कला, साहित्य, र सङ्गीतले पनि नयाँ विचारहरूबाट प्रेरणा लिन पाएन। साहित्यमा पनि नयाँ प्रयोगहरू भएनन्, र परम्परागत शैलीमा नै लेखिन्थ्यो। यसरी, संस्कृतिको संरक्षण भयो, तर यो संरक्षण एउटा बन्द बाकसमा सीमित भयो, जसले नवीनतालाई प्रोत्साहन दिएन। नेपालको संस्कृति फलिफाप भएन, बरु एउटा निश्चित ढाँचामै बाँधिएर रह्यो।
तपाईंले के गर्न सक्नुहुन्छ?
आफ्नो संस्कृति र परम्पराप्रति गर्व गर्नुहोस्, तर अरूको संस्कृतिलाई पनि सम्मान गर्नुहोस्। विविधतामा नै सौन्दर्य छ।
व्यक्तिगत स्वतन्त्रतामा चाकरी: केहि पाउनु, धेरै गुमाउनु
राणा शासनको सबैभन्दा गहिरो प्रभाव परेको क्षेत्र हो व्यक्तिगत स्वतन्त्रता। आम नेपाली जनताको जीवन एक निश्चित ढाँचामा बाँधिएको थियो। उनीहरूले आफूले चाहेको पढाइ पढ्न पाएनन्, आफूले चाहेको काम गर्न पाएनन्, वा आफ्नो मनको व्यक्ति संग विवाह गर्न पाएनन्। जातियता र वर्गियता कडा थियो।
Social Control: The Ranas implemented a strict caste-based social hierarchy and limited personal freedoms to maintain their control over the population.
सबैभन्दा ठूलो कुरा, उनीहरूले आफ्नो विचार स्वतन्त्र रूपमा राख्न पाएनन्। यदि कसैले सरकार वा राणा शासकविरुद्ध आवाज उठाए, उसलाई कडा सजाय दिइन्थ्यो, जसको अन्त्य मृत्यु पनि हुन सक्थ्यो। यस्तो वातावरणमा मानिसहरू डरले बाँचेका थिए। उनीहरूले आफ्नो भविष्यको लागि कुनै ठूलो सपना देख्नै सक्दैनथे।
उनीहरूको जीवनको एक मात्र उद्देश्य हुन्थ्यो – कर तिर्नु, राणाहरूको लागि काम गर्नु, र आफ्नो परिवारलाई पाल्नु। यो जीवनशैलीले मानिसहरूको सिर्जनशीलता र महत्वाकांक्षालाई मारिदियो। उनीहरूले आफ्नो अधिकारको लागि लड्ने साहसै गुमाए। उनीहरूले केवल आज्ञा पालन गर्ने र डराउने बानीमा परे। यसले गर्दा एक पूरै पुस्ता आफ्नो सम्भावनाहरूबाट वञ्चित भयो।
तपाईंले के गर्न सक्नुहुन्छ?
आफ्नो स्वतन्त्रताको कदर गर्नुहोस्। आफ्नो विचार राख्नुहोस्, सपना देख्नुहोस्, र आफ्नो अधिकारको लागि सधैं सचेत रहनुहोस्।
बिदेश यात्रामा प्रतिबन्ध: नेपालीहरूको लागि पनि बन्द द्वार
यो केवल विदेशीहरूमात्र होइन, नेपालीहरूका लागि पनि नेपालको द्वार बन्द थियो। कुनै पनि नेपाली नागरिकले बिना सरकारी अनुमतिको बिदेश यात्रा गर्न पाउँदैनथ्यो। र, त्यो अनुमति पाउनु पनि अत्यन्तै गाह्रो थियो। यो अनुमति सामान्यतया धनी व्यापारीहरू, राणा परिवारका सदस्यहरू, वा सरकारी कामले बिदेश जाने मानिसहरूलाई मात्र दिइन्थ्यो।
Travel Restrictions: Ordinary Nepali citizens were effectively prisoners in their own country, unable to travel abroad without nearly impossible-to-obtain government permission.
आम जनताको लागि त बिदेश भनेको एउटा सपना मात्र थियो। उनीहरूले विश्व कस्तो छ, त्यहाँका मानिसहरू कस्तो जीवन जिउँछन्, भन्ने कुराको अनुमान लगाउन पनि सक्दैनथे। यसले गर्दा नेपालीहरूको दृष्टिकोण अत्यन्तै सीमित भयो। उनीहरूले आफ्नो गाउँ, जिल्ला, वा देशभित्र मात्रै सोच्न सक्थे।
यसले उनीहरूमा एक प्रकारको संकीर्ण मानसिकताको विकास गर्यो। उनीहरू बाहिरी संसारबाटडराउने, अज्ञात वस्तुको डरले गर्दा असहज महसुस गर्ने, र आफ्नै संस्कृतिलाई मात्र श्रेष्ठ ठान्ने बानीमा परे। राणा शासकहरूले चाहेको यही थियो। उनीहरूले चाहेनन् कि नेपालीहरूले बाहिर जाएर स्वतन्त्रताको स्वाद चाखुन् वा आधुनिक विचारहरूसँग परिचित हुन्। यसले नेपालीलाई आफ्नै देशभित्र कैदी बनाइराख्यो।
तपाईंले के गर्न सक्नुहुन्छ?
यदि तपाईंलाई बिदेश जाने मौका मिल्छ भने, त्यहाँबाट नयाँ ज्ञान, अनुभव, र विचारहरू लिएर आउनुहोस् र आफ्नो समाजमा साझा गर्नुहोस्।
विश्व युद्धहरूको समयमा नेपाल: सीमित संलग्नता
विश्वका इतिहासमा सबैभन्दा ठूला युद्धहरू चलिरहेका थिए, तर नेपाल त्यसबाट पनि अलग थियो। प्रथम र द्वितीय विश्वयुद्धका समयमा नेपालले बेलायतलाई सैनिक सहायता मात्र गर्यो। हजारौं नेपाली योद्धाहरू (गोर्खाहरू) लडाइँमा भाग लिन बेलायती सेनामा गए, तर देश भने युद्धबाट अलग नै रह्यो।
Military Contribution: Despite its isolation, Nepal contributed over 200,000 soldiers to the British Indian Army during the World Wars, with Gurkhas earning legendary status for their bravery.
नेपालमा कुनै लडाइँ भएन, कुनै बम खसेन, वा कुनै युद्धको प्रत्यक्ष प्रभाव परेन। राणा शासकहरूले बेलायतसँग आफ्नो मित्रता कायम राखे, तर देशलाई युद्धको राजनीतिबाट टाढा नै राख्यो। उनीहरूले युद्धलाई एउटा बाहिरी घटना मात्र माने र आफ्नो isolation नीति जारी राखे।
यसले नेपाललाई युद्धको विनाशबाट बचायो, तर यसले देशलाई अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिक वार्तामा सहभागी हुनबाट पनि रोक्यो। नेपालले संयुक्त राष्ट्र संघ जस्ता संस्थामा स्थान पाउन धेरै ढिला गर्यो। विश्वयुद्धपछि संसारले जुन नयाँ अन्तर्राष्ट्रिय व्यवस्था बनायो, त्यसमा नेपालको भूमिका नगण्य नै थियो। देश अझै पनि विश्वको मुख्यधारबाट टाढा थियो।
तपाईंले के गर्न सक्नुहुन्छ?
शान्तिको महत्व बुझ्नुहोस्। नेपाल भित्र प्रतक्ष्य युद्ध नभएकोले पनि, हामी शान्ति र सद्भावनाको कदर गर्न सक्छौं
राणा शासनको अन्त्य: अवरोध टुट्ने क्षण
अन्त्यमा, कुनै पनि अत्याचारी शासन टुट्छ। १९४० को दशक सम्म आइपुग्दा, नेपालमा पनि परिवर्तनको हावा चल्न थाल्यो। भारतले बेलायतबाट स्वतन्त्रता पायो, र त्यहाँको स्वतन्त्रता आन्दोलनले नेपालीहरूलाई पनि प्रेरणा दियो। केहि शिक्षित नेपालीहरू, जसले बिदेशमा पढेका थिए, उनीहरूले नेपाल फर्केर राणा विरुद्ध आवाज उठाउन थाले।
Revolution: The 1951 revolution ended 104 years of Rana rule, restoring power to the monarchy and beginning Nepal's slow opening to the world.
त्रिभुवन शाह, जो राजा त थिए तर नाममात्रका, उनले पनि राणाहरूको शक्तिलाई चुनौती दिने निर्णय गरे। उनी र उनका परिवार भारत भागे र त्यहाँबाट नै नेपालमा लोकतन्त्रको माग गर्न थाले। जनतामा पनि असंतोष बढिरहेको थियो। अन्ततः, ठूलो जनआन्दोलन भयो र वि.सं. २००७ सालमा, राणा शासनको अन्त्य भयो।
देशलाई लगभग १०४ वर्षपछि स्वतन्त्रता मिल्यो। राणा प्रधानमन्त्री मोहन शमशेरले राजा त्रिभुवनसंग सहमति गरेर एक नयाँ सरकार बनाए, जसमा राणा र प्रजातान्त्रिक शक्तिहरू दुवै थिए। यो नेपालको इतिहासको एउटा महत्वपूर्ण मोड बिन्दु थियो। अवरोध टुटेको क्षण थियो।
तपाईंले के गर्न सक्नुहुन्छ?
परिवर्तन सधैं सम्भव छ। अन्याय विरुद्ध एकजुट भएर आवाज उठाउनुहोस्। इतिहासले यो सिकाउँछ。
१९५१ पछि नेपाल: विश्वसंग जोडिने संघर्ष
राणा शासनको अन्त्य भएपछि, नेपालले आफ्नो द्वार खोल्यो। तर, सय वर्षको पछाडिपनालाई एकैचोटी भरिदिनु असम्भव थियो। नेपालले विश्वसंग जोडिने लामो र कठिन संघर्षको सुरुवात गर्यो। पहिलो पटक विदेशी सहायता संस्थाहरू, सल्लाहकारहरू, र विकास साझेदारहरू नेपाल आउन थाले।
Modernization Challenges: After opening in 1951, Nepal faced immense challenges in modernization, with literacy rates below 5% and virtually no infrastructure beyond what served the Rana elite.
देशले आफ्नो पहिलो पंचवर्षीय योजना बनायो। शिक्षा प्रणालीलाई विस्तार गर्ने, सडकहरू बनाउने, र स्वास्थ्य सेवालाई सुधार्ने जस्ता कामहरू शुरू भए। तर, चुनौतिहरू धेरै थिए। देशमा राजनीतिक अस्थिरता थियो, जसले विकास कार्यमा बाधा पुर्यायो।
सय वर्षको isolation को मानसिकताले गर्दा समाजले परिवर्तनलाई स्विकार्न सजिलो भएन। नयाँ विचारहरू र पुरानो परम्पराहरूबीच संघर्ष चलिरह्यो। नेपालले अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चहरूमा आफ्नो स्थान बनाउनु पर्ने थियो। यो एउटा नयाँ सिक्ने प्रक्रिया थियो, जसमा गल्तीहरू पनि भए, तर अगाडि बढ्ने प्रयास पनि जारी थियो। नेपाल बिस्तारै बिस्तारै विश्व सामु फर्किदै थियो।
तपाईंले के गर्न सक्नुहुन्छ?
देशको विकासको लागि धैर्य र सहनशीलता अपनाउनुहोस्। परिवर्तनमा समय लाग्छ。
राणा पर्खालको विरासत: आजसम्मको प्रभाव
राणा शासनको isolation को विरासत आज पनि नेपाली समाजमा देख्न सकिन्छ। देशको आर्थिक अवस्था, जुन विश्वको सबैभन्दा गरिब मध्ये एक हो, त्यसको मूल कारण यही सय वर्षको पछाडिपना हो। शिक्षा र स्वास्थ्यको अपर्याप्त अवस्था, सinfrastructureको अभाव, र राजनीतिक अस्थिरताको एउटा ठूलो कारण इतिहासको यो अध्याय नै हो।
Lasting Legacy: The effects of the Rana isolation policy are still evident today in Nepal's struggle with poverty, infrastructure deficits, and political instability.
सांस्कृतिक रूपमा, नेपाली समाजमा अझै पनि रूढिवादिता र संकीर्णताको elements छन्। सामाजिक ढाँचामा पनि जातियता र भेदभावको जरा गहिरो छ। तर, आजको नयाँ पुस्ता इन्टरनेटको शक्तिको बलमा त्यो पर्खाललाई ध्वस्त गर्दैछ।
तर पनि, हामीले हाम्रो इतिहासबाट सिक्नु पर्छ कि बन्द विचारधारा र isolation ले मात्र समस्याहरू बढाउँछ। आज हामीले खुला समाज, खुला अर्थतन्त्र, र खुला विचारहरूलाई नै अगाडि बढाउनु पर्छ। राणाहरूले गरेको सबैभन्दा ठूलो गल्तीले हामीलाई यही सिकाउँछ – संसारसंग जोडिएर नबढेमा, हामी पछाडि पर्छौं।
तपाईंले के गर्न सक्नुहुन्छ?
इतिहासबाट सिक्नुहोस् तर अतीतमा बाँधिएर नरहनुहोस्। भविष्यलाई हेरेर, खुला मनले अगाडि बढ्नुहोस्।
निष्कर्ष: इतिहासबाट के सिक्नु?
यसरी, The Rana Regime's Isolation को यो लामो अध्यायले हामीलाई के सिकायो? यसले हामीलाई सिकायो कि डर र नियन्त्रणमा आधारित शासनले देशलाई अँध्यारोमा मात्र डुबाउँछ। खुला विचारहरू, शिक्षा, र विश्वसंगको सामिप्यताले नै कुनै पनि राष्ट्रको प्रगतिको आधारस्तम्भ बलियो बनाउँछ।
राणा शासनले नेपाललाई सय वर्षसम्म पछाडि लग्यो। जब १९५१ मा देशले आफ्नो द्वार खोल्यो, हामी विश्वभन्दा धेरै पछि पर्न पुगिसकेका थियौं। आज, नेपालले आफ्नो गति बिस्तारै बढाइरहेको छ, तर त्यो अवधिको विरासत आज पनि हाम्रो समाज, अर्थतन्त्र, र राजनीतिमा देख्न सकिन्छ।
त्यसैले, यो इतिहास हाम्रो लागि एउटा सबक हो। हामीले कहिल्यै पनि आफूलाई बन्द गर्नु हुदैन, बरु विश्वसंग कदम मिलाएर अगाडि बढ्नु पर्छ। जानकारी र शिक्षाको शक्तिलाई कम आँकलन गर्नु हुँदैन। हामीले आफ्नो अघिल्लो पुस्ताका गल्तीहरूबाट सिकेर भविष्यलाई उज्यालो बनाउनु पर्छ।